Çoğaltan nedir? (Ekonomi)

(Multiplier) Yatırım, tüketim, ihracat ve kamu harcamaları gibi Toplam Talebi oluşturan faktörlerin birindeki bir değişmenin milli gelir üzerindeki etkisini göstermeye yarayan bir kavram. talep yetersizliğinden kaynaklanan işsizlik içinde bulunan bir ekonomide, firmalar yatırım harcamalarını (makine, donatım ve tesis giderleri) herhangi bir nedenle artırmış olsunlar. Bu durumda, milli gelir ilk aşamada bu miktar kadar artmış olur. Yatırım harcamaları, yatırım malları endüstrilerinde çalıştırılan faktörlere ücret, maaş ve kar şeklinde ödenmiştir. Dolayısıyla bu gelirlerin sahipleri, kazandıkları gelirin bir kısmını tasarruf edecek (Marjinal Tasarruf eğilimlerine bağlı olarak) geri kalan kısmını ise mal ve hizmet alımlarına harcayacaklardır.

Bu ikinci aşamada milli gelirdeki toplam artış, yatırım harcamalarındaki ilk artış + bu gelirlerin harcanan kısmı olacaktır. Ondan sonraki aşamalarda da her yaratılan yeni gelirlerin bir kısmı tasarruf edilip, kalan kısımları harcanacak ve toplam harcamalardaki artışlar, adeta suya atılan bir taşın doğurduğu dalgalar şeklinde giderek genişleyecek ve zayıflayacaktır.

Bu mekanizmaya çoğaltan mekanizması adı verilir. Çoğaltan mekanizmasının sonucunda milli gelirdeki toplam artış, yatırımlardaki ilk artışın bir kaç katma ulaşır, yani yatırımın bir katsayı ile çarpımına eşit olur. Yatırımdaki bir artışın milli gelirde kaç kat artışa yol açtığını gösteren katsayıya Çoğaltan Katsayı adı verilir. Kapalı bir ekonomide ve vergilerin bulunmadığı durumda çoğaltan katsayısı Marjinal Tasarruf Eğiliminin (s) tersine eşittir; l/s. Marjinal tasarruf eğilimi de 1 den Marjinal Tüketim Eğiliminin

(c) çıkartılması olduğundan, çoğaltan şöyle de yazılabilir : l/(l-c) Açık bir ekonomide çoğaltan Marjinal Tasarruf Eğilimi ile Marjinal ithal Eğiliminin (m) toplamlarının tersine eşittir : l/(s + m) Örneğin s = C.15 ve m = 0.10 ise çoğaltanın değeri 1/(0.15 + 0.10) = 4 olur.

Bu durumda 100 TL. lik yatırım yapılınca milli gelirdeki artış 100 X 4 = 400 TL. olur. Vergilerin dikkate alınması durumunda çoğaltan katsayısının değeri küçülür. Bunun nedeni, tasarruflarla birlikte, ithalat ve vergilerin milli gelirden ayrılan bir sızıntı niteliğinde olmasıdır. Bunların değerinin büyük olması milli gelirdeki artışların ve dolayısıyla çoğalan katsayısının değerinin küçülmesine neden olur.

Çoğaltan kavramı ilk kez 1931 de R.F. Kahn tarafından tanıtılmış ve bir kaç yıl sonra J. M. Keynes tarafından kullanılarak Makro Ekonomik Modelin önemli bir aracı durumuna getirilmiştir. Çoğaltan, yalnız olarak kullanılırsa bundan Yatırım Çoğaltanı anlaşılır. Ancak çoğaltan kavramının çok geniş bir uygulama alanı vardır. Yukarıda belirtildiği gibi, ihracata, kamu harcamalarına ve tüketime de uygulanır. Keynes modeline göre, eğer ekonomi halen eksik çalışma durumunda bulunuyorsa, çoğaltanın işleyişi milli gelir ve çalışma düzeyini yükseltir. Aksine, ekonomide tam çalışma varsa, ya da üretim artışını engelleyen bazı engeller (döviz veya ham madde yokluğu gibi) bulunuyorsa, çoğaltan mekanizmasının işleyişi reel milli geliri değil, milli gelirin parasal ifadesini yani fiyatlar genel düzeyini yükseltecek ve böylece ekonomide enflasyonist baskılar artacaktır.

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç