VİOP nedir?

VİOP, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası kelimelerinin kısaltılmış adıdır.

Ekonomik veya finansal göstergeler ile sermaye piyasası araçları üzerine düzenlenmiş vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile diğer türev araçların elektronik ortamda alınıp satılabileceği Borsa İstanbul nezdinde kurulu bir piyasadır.

5 Ağustos 2013 tarihi itibariyle Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş. (VOB) işlemleri, Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) çatısı altında devam etmektedir. Böylece, tüm vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri, VİOP bünyesinde tek bir platformda işlem görmektedir. İşlemlerde alt limit, her bir sözleşme için farklı olan, VİOP'un belirlediği başlangıç teminatı kadardır.

VİOP'un birçok avantajı var. Spot piyasada olmayan, kaldıraç ve açığa satış, hedge imkanı ve alım satım avantajı yaratmaktadır. Ayrıca hisse senedi ve endekslere dayalı sözleşmelerde vergi stopaj oranı 0'dır. Üstelik yatırılan teminatların tamamı, pozisyonda olsun ya da olmasın Takasbank tarafından günlük olarak nemalandırılır. Risk ise, kaldıracın özellikle yatırım amacıyla yapılan işlemlerde iki ucu keskin bıçak olmasıdır. Bu durumda para yönetim kurallarının uygulanması gerekmektedir.

VİOP kullanım amaçları

Korunma (Hedging): Spot piyasada oluşabilecek dalgalanmalardan ve kur riskinden oluşabilecek zararları minimize etmek için kullanılır. Üreticiler, ithalatçılar ve ihracatçılar ile kurumsal risk yöneticileri tarafından gelecekteki fiyatların artma veya düşme riskine karşı fiyat sabitlemek amacıyla kullanılmaktadır.

viop

Spekülatif: Korunma amacı taşımayan yatırımcıların gelecekteki piyasa beklentileri doğrultusunda kar amacı ile gerçekleştirdikleri işlemlerdir.

Arbitraj: Yatırım yapmadan, aynı anda bir ürünü düşük fiyattan alıp yüksek fiyattan satarak veya tam tersi şekilde gerçekleştirilen risksiz işlemlerdir. Aynı ürüne ait spot fiyat ile vadeli fiyat arasında taşıma maliyeti modeline göre oluşan fiyat farkları arbitraj imkanı yaratır.

İşlem teminatları

Yatırımcılar, Borsa İstanbul A.Ş. Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nda işlem yapabilmek için alım/satım işlemini gerçekleştirecekleri sözleşmenin öngördüğü teminatı ödemek zorundadırlar. VİOP, yatırımcılara sözleşmenin değeri kadar yatırım yapmadan sadece sözleşme değerinin belirli bir oranında teminat yatırma imkanı vererek, kredili alış ve açığa satış işlemlerinde büyük pozisyonlar alabilme olanağı sağlar. Bu durum kaldıraç etkisi olarak tanımlanır.

Başlangıç teminatı: Yatırımcıların bir vadeli işlem sözleşmesinde işlem yapmak için sözleşmede öngörülen miktar veya oranda, aracı kurum üzerinden takas kurumuna yatırmaları gereken teminat tutarını ifade eder.

Teminat kontrolü: Teminat kontrolü işlem gerçekleşmeden önce gerçek zamanlı ve çevrim içi yapılmaktadır. Başlangıç teminatı yeterli olmayan emirler gerçekleşmez. Sisteme gönderilen emirler normal seansta fiyat ve zaman önceliğine göre eşleştirilir. Gün içi kar ve zararlar sebebiyle teminatların gönderilen emirler için yeterli olup olmadığının kontrolü online güncelleme yoluyla yapılır.

VİOP’da gün içinde gerçekleşen zararlar işlem gününde müşterinin mevcut teminat stoğundan TL olarak düşülür, karlar ise teminat fazlası olarak değerlendirilir ve bir sonraki iş gününde hesaplara TL olarak yatırılır. Emir gönderimlerinde pasifte bekleyen emirlerin, gerçekleşmeleri halinde gerekecek bulundurulması gereken teminatlar da dikkate alınarak kalan teminat ve çekilebilir teminat hesaplaması yapılır.

Pozisyonlar

Açık pozisyon, uzun pozisyon, kısa Pozisyon: Bir sözleşmenin bir müşteri tarafından alınması ve diğer müşteri tarafından satılması bir açık pozisyon oluşturur. Vadeli İşlemlerde sözleşmeyi alan taraf uzun pozisyon sahibi, sözleşmeyi satan taraf ise kısa pozisyon sahibi olarak tanımlanır. Sözleşme satın almış (uzun) taraflar vadeli fiyatların yükselmesi durumunda kar, düşmesi durumunda zarar ederken; sözleşme satmış (kısa) taraflarsa vadeli fiyatların düşmesi durumunda kar, yükselmesi durumunda zarar edecektir. VİOP’nın sağladığı açığa satış kolaylığı da bir kısa pozisyondur ve sahip olunmayan menkul kıymetlerin satılabilmesi anlamına gelir.

Yayılma pozisyonu: Yatırımcının aynı sözleşmenin farklı vadelerinden birinde uzun, diğerinde kısa pozisyon alması ile ortaya çıkan pozisyondur. Herhangi bir sözleşmede uzun (kısa) pozisyona sahip bir müşterinin, aynı sözleşme için kısa (uzun) pozisyon alması halinde tekrar teminat yatırmasına gerek yoktur.

Pozisyon limiti: Manipülatif işlemleri, suni arz ve talebi önlemek, piyasanın sıkışmasını engellemek amacıyla bir hesabın alabileceği açık pozisyon sayısı VİOP tarafından sınırlanmış limitler dahilinde yapılabilir. VIOP’da işlem gören sözleşmeler için uygulanan pozisyon limitleri toplam açık sözleşme sayılarının mutlak adedi ve yüzdesel değeri olmak kaydıyla iki şekilde takip edilir. Yüzdesel limitlerin kontrol edilmesine ancak mutlak limitler aşıldıktan sonra başlanır.

VİOP'ta en çok hangi ürünler tercih ediliyor?

İşlemlerin çok büyük bir çoğunluğu endeks-30 sözleşmesinin en yakın vadesinde gerçekleşiyor. Geri kalanın ise çok büyük bir çoğunluğu döviz ve altın sözleşmelerinde oluyor. Emtia (pamuk, buğday) ve elektrik sözleşmelerinde ve hisse vadeli sözleşmelerinde işlem yok veya yok denecek kadar az.

Vade nedir?

Vadeli sözleşmelerde çeşitli vadeler vardır. Yatırımcı, tercihine göre bu vadelerin herhangi birinde işlem yapabilir. Her bir sözleşmenin vade sonları borsa tarafından kurallarla belirtilmiştir ( VİOP için genellikle ilgili ayın son iş günü). Fakat, vade sonunu beklemek gerekmez.

Pozisyon açıldıktan saniyeler sonra bile pozisyon kapatılabilir. Vade sonuna kadar işlem ters pozisyonla kapatılmamışsa, Borsa, o günkü uzlaşma fiyatıyla pozisyonu otomatik olarak kapatır. O güne kadar piyasaya göre değerlenmiş (Mark-to-market) teminat boşa çıkar. Yatırımcı tarafından istenirse çekilebilir.

VİOP işlem saatleri nedir?

Hisse senetleri ve hisse senedi endekslerine dayalı sözleşmelerde 9:10-12:30, 13:55-17:45 saatleri arası işlemler yapılabilirken, diğer sözleşmeler 9:10-17:45 arası kesintisiz olarak işlem görmektedir.

Emir çeşitleri nelerdir?

Hisse senedi piyasalarındaki emirlerin hepsi mevcuttur. Emirler bir gün boyunca geçerlidir. Ayrıca tarihli emirler de vardır. Tarihli emirlerde, vade sonuna kadar seçilen herhangi bir tarih, emir geçerliliği için seçilebilir. Bunun yanında, iptale kadar geçerli (İKG) emirler de, yatırımcı tarafından iptal edilmediği sürece vade sonuna kadar geçerlidir.

Opsiyon nedir?

Opsiyon sözleşmeleri herhangi bir varlığı belirli bir vadede ya da vadeye kadar belirli bir miktarda, belirli bir fiyattan alma ya da satma hakkı veren sözleşmelerdir. Opsiyon piyasalarında iki çeşit opsiyon vardır:

Alım opsiyonu (Call Option): Alıcısına gelecekte belirli bir miktarda varlığı, belirli bir fiyattan alma hakkı veren opsiyon sözleşmesidir.

Satım opsiyonu (Put Option): Alıcısına gelecekte belirli bir miktarda varlığı, belirli bir fiyattan satma ya da satın alma hakkı veren opsiyon sözleşmesidir.

Opsiyon işlemlerinde kar zarar nasıl oluşuyor?

Bu iki opsiyonda da alıcının ödediği prim (opsiyonun fiyatı) dışında başka bir riski yoktur. Vade sonunda, en kötü opsiyon değersiz hale gelir ve yatırılan prim 0 olur. Halbuki, kar sınırsızdır. Satıcının ise aldığı prim dışında başka bir kazancı yoktur. Zararı ise terorik olarak sınırsızdır. Bu nedenle opsiyon satmak daha profesyonel bir iştir.

Örneğin 94.000 kullanım fiyatlı alım opsiyonunu satın alan bir yatırımcı, uzlaşma fiyatı vade sonunda 94.000'in üzerinde olursa, aradaki fark eksi ödediği opsiyon primi kadar kar etmiş olur. Eğer vade sonunda 94.000 seviyesinin altında (25 puan veya 25.000 puan, bir önemi yok) bir uzlaşma fiyatı olursa, sadece ödediği primi kaybetmiş olur.

Satıcı ise tam tersi, 94.000 seviyesinin altında primi cebe koymuş olur. Ama 94.000 seviyesinin üzerinde fiyata bağlı olarak teorik olarak sınırsız zarar eder.

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç