Uyku nedir?

Organizmanın belirli aralıklarla dış uyaranlara karşı kapanması halidir. Bütün yaratıklarda rastlanır.

Fakat gelişmiş olanlarda hayatın çok daha büyük bir kısmını alır. Özellikle insanın hayatının üçte biri uykuda geçer. Uyku haline, organizmanın bütün fonksiyonları katılır. Kasların gerilmesi durur. Dış uyaranlar kabul edilmez. Solunum ve metabolizma çok yavaşlar. Kan basıncı İle beraber vücut ısısı da düşer. Bezlerin çalışması ise ya durur, veya pek hafifler. Uyku ihtiyacı bünyelere göre değişir. Uyanmak için gerekli uyarının derecesine «uyku derinliği» denir.

Uyku hakkındaki temel bilgileri Avusturyalı sinir mütehassısı von Economo, 1917 yılındaki buluşlarıyla ortaya koymuştur. Fizyolog Haes de beyindeki uyku merkezini tespit etmiştir. Uyanık kalmayı temin eden bir merkez mevcuttur. Bu merkezin yeri beyinde Retiküler Formasyon denilen bölgedir. Ortabeyinden buraya gelen mesajlar Retiküler Uyarıcı Sistem vasıtasıyla beyin kabuğuna iletilir. Bu uyarılar da omurilik aracılığıyla kişiyi uyanık tutar. Uykunun anahtar bölgesiyse beynin daha altında bulunan Pons’tadır.

Bu bölgeden her 90 dakikada bir uyku uyarısı gönderilir ki buna Paradoks Uyku denir. Fakat insanlar aktif oldukları zamanlarda bunun farkına varamayabilirler. Gün ortasında ağır basan uyku halinin sebebi budur. Gün boyu her 90 dakikada bir tekrar eden bu safha, uyku durumunda da devam eder. Uyanıklıktan uyumaya doğru geçen bir şahsın beyin dalgaları kaydedildiğinde uykunun değişik safhaları olduğu tespit edilir. Bu safhalar başlıca ikiye ayrılır:

Birinci safha yavaş dalga uykusudur ve bu da iki dönemdir; hafif ve derin uyku dönemleri. Hafif uykuda elektroensefalografide alfa ve düşük voltajlı delta dalgaları görülür. Derin uykuda ise yüksek voltajlı yavaş delta dalgaları vardır. Daha sonra uykunun ikinci safhası olan Paradoks Uyku dönemi gelir. Bu safha her 80-90 dakikada bir gelir ve 5 ile 20 dakika kadar sürer. Organizmada bu safha esnasında bazı değişiklikler olur; fakat bu safhanın faydasının ne olduğu henüz bilinmemektedir.

Bu Paradoks uykunun süresi kişinin yorgunluğuna göre değişir. Çok aşırı yorgunlarda 5 dakika kadar sürerken yorgun olmayanlarda 20 dakika kadar sürer. Bu safhanın bazı özellikleri vardır. Bütün kaslar gevşemiş, kalp atışları ve solunum hızlı ve düzensizdir. rüya bu safhada görülür. Gözlerde, el, kol ve bacaklarda hareketler, konuşma, kıpırdama hep bu uyku bölümündedir. Elektroensefalografide düşük voltajlı alfa dalgaları görülür.

Normal zamanın dışında insan vücudunda bir "iç zaman" biyolojik zamanı vardır. Bu zamanda da çeşitli bölümler vardır ve belirli bir kalıba göre tekrar ederler. Bu iç zaman kalıbını her insanın günlük faaliyetleri, çalışma durumu, güneş ışıkları, gürültü, hava durumu ve atmosferdeki daha birçok faktör belirler. Beyin ve diğer organların biyolojik zamanla ilgili fonksiyonları bu kalıba göre icra edilir. Bu sebepten dolayıdır ki gündüz çalışan bir insanın uykusu gece gelir. Çünkü, gece uyanıklığı sağlayan uyarıcı sistemin hafiflemesi, uykuyu temin eden uyarıların üstün hale geçmesine yol açar.

Eğer retiküler uyarıcı sistemin çalışması hiç hafiflemez veya uyumaya zorlayan merkez az çalışırsa kişi uzun müddet uyanık kalabilir. Bunun aksi halindeyse uzun müddet uyuyabilir. Sara halinde retiküler uyarıcı sistem çok fazla çalışır ve aynı zamanda şuursuzluk vardır. Bu normal bir durum değildir. Uyku ihtiyacı her insan için sabit değildir. Yaşa, mesleğe, sosyo-ekonomik çevreye ve daha birçok faktöre bağlı olarak değişiklik gösterir. Bir aylık bebek bir günün 21 saatini, 6 aylık bebek 18 saatini, 1 yaşındaki çocuk 15 saatini, 4 yaşındaki çocuk 12 saatini, 12 yaşındaki bir çocuk ise 10 saatini uyumalıdır. Erişkin birisi için bu 8 saattir.

Fakat ruhi ve bedeni yönden çok sıhhatli şahıslarda 4-5 saate inebildiği gibi bazı hastalıklarda 10-12 saate kadar yükselebilir. Her şahsın kendi durumuna göre belirli bir uyku ihtiyacı vardır. Uyumanın gecikmesi halinde davranış, sinir sistemi ve bütün vücutta negatif yönde değişmeler olur. Huzursuzluk, başağrısı, unutma, anlamada zorluk, konsantrasyonda zayıflık, solunum sistemi gibi bazı vücut sistemlerinde rahatsızlıklar görülür.

Uykunun normalden fazla olmasının ise hiçbir faydası bulunmadığı gibi birçok zararları olabilir. Migren başta olmak üzere çeşitli baş ağrıları, dikkat bozuklukları, fizik ve mental beceriksizlikleri bunlardan bazılarıdır. Vakit kaybı ise en büyük zarardır. Bu yüzden küçük yaştan itibaren belirli bir çalışma temposu ve buna uygun bir uyku ihtiyacının teşekkül etmesine çalışılmalıdır. Güneş ışıklarının yayılmaya başlamasından sonra uykuya devam etmek, gündüz çalışan biri için gece uyumak değildir. Bu şahıs gündüzün ilk saatlerini uykuda, gece uyuması gereken saatlerin ilk birkaçını da uyanıklıkta geçiriyor demektir.

Bu durum kişinin biyolojik zaman kalıbına uygun olmadığı için sağlığına menfi yönde tesir eder. Gündüz çalışıp, gece uyuyan bir insan ihtiyacı olan uykunun küçük de olsa bir bölümünü gece yarısından önce uyumalıdır. Böyle olursa güneş ışıkları yayılmağa başlamadan önce rahatlıkla uyanır ve önünde sağlıklı ve büyük bir gün mevcut olur. Tabii bu husus sıhhatine ve hayatının her anına büyük kıymet verenler içindir. Bu şekilde uyuyan bir şahıs, günün öğle vaktinde, uyku dalgalarının ağır bastığı bir zamanda bir müddet daha uyursa vücudunun biyolojik ritmi tam manasıyla bir denge kazanır.

İslamiyette de gün ortasında bir miktar uyumak sünnettir, bu uykuya kaylule denir. Uyku birtakım ilaçlarla etkilenir. Uyku ilaçlarının birçoğu Paradoks Uyku safhasını baskılayan uzun bir uyku dönemi temin ederler. Uykunun gelişini engelleyici ilaçlar da mevcuttur. Amfetaminler denilen bu ilaç grubunu daha çok talebeler uyanık kalmak için ders çalışmak gayesiyle kullanmaktadırlar. Bu son derece tehlikeli ve yan tesirleri olan bir uygulamadır. Vücudun dengesini bozar, alışkanlık yapabilir.

Uyku bozuklukları

Bu başlık altında uykusuzluk, kabuslu uyku, uyurgezerlik gibi konular incelenebilir. Bunlardan en çok görüleni uykusuzluk, uyuyamamadır. İnsomnia denilen bu durum bir hastalık olmayıp, çeşitli şartlarda ortaya çıkabilen bir belirtidir. Bebeklerdeki uykusuzluk çoğu zaman sindirim bozukluklarına, açlığa ve herhangi bir rahatsızlığa bağlıdır. Kirli bez, yetersiz veya aşırı giydirme, kıl kurdunun uyarılarıyla rahatsız olma, kalça çıkıklığı veya diğer hastalıklar sebep olabilir. Çocuklardaki uykusuzluk ise daha ziyade psikolojiktir. Bunlarda, gece korkuları olsun olmasın diğer nörotik bozukluklar da görülür.

Tırnak yeme, uyurgezerlik, parmak emme vb. Bazı çocuklar ışıksız veya kapısı kapalı odada uyuyamazlar. Yetişkinlerdeki uykusuzluk tok veya aç yatmaya, kahve, çay içmeye, akşam zihnin önemli bir hususla meşgul olmasına bağlı olabilir. Günlük hayatın aniden değişmesi, uyku, yemek, çalışma düzensizlikleri ciddi uyku bozukluklarına yol açabilir. Karın ağrıları, öksürük, sık idrar, cilt uyarılarının yol açtığı uykusuzluklar tedaviyle kolay düzelir. Yetişkinlerde uykusuzluğun en sık görülen sebebi depresyondur.

Bu şahıslarda uyuyamamanın yanısıra, kilo kaybı, iştahsızlık, cinsi arzularda azlık, huzursuzluk, konsantrasyon yetersizliği, hafıza zayıflığı da bulunur. Bunlar yatar yatmaz uyuyabilirler, fakat birkaç saat sonra uyanırlar ve tekrar uyuyamazlar. Nörozlu, şizofrenli şahıslarda da uyuyamama görülür. Alkol kullanma önemli bir uykusuzluk sebebidir. Böbrek hastalıkları, siroz, kalp hastalıkları, romatizma ve kas iskelet rahatsızlıklarında da görülür. Gece korkuları (kabus) çocuklarda sebepsiz olabileceği gibi ateşli durumlarda sık rastlanır. Erişkinlerdeyse çeşitli zehirlenmelerde görülür.

Sözlükte "uyku" ne demek?

1. Dış uyaranlara karşı bilincin, tümden ya da bir bölümünün yittiği, tepki gücünün zayıfladığı ve her türlü etkinliğin büyük ölçüde azaldığı dinlenme durumu; doğada görülen dinginlik durumu.
2. Dinlenme durumunda geçen süre.
3. Çevrede olan bitenin farkında olmama, tehlikeyi sezememe durumu, aymazlık, gaflet.

Cümle içinde kullanımı

Kış süresince uykuda olan ağaçlar, baharla birlikte uyandı.

Uyku kelimesinin ingilizcesi

adj. sleeping
n. sleep, rest, nap, repose, shuteye, slumbers
pref. dorm

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç