Plak nedir?

Üzerine ses işlenmiş madeni veya plastik levhalardır. İlk defa Edison tarafından yapılmıştır. Edison bu iş için ince bir kalay levha kullanmıştı. Daha sonra bu kalay levhanın yerini balmumu karışımından silindirler almıştır. Bugünkü plaklar ise Berliner tarafından gerçekleştirilmiştir. Bugün plaklar özel stüdyolarda doldurulur. Bir mikrofon aracılığı ile, elektrik araçları ile sesler kaydedilir. İlerleyen teknik sayesinde artık kırılmaz olanların yapılması da mümkün olmaktadır.

Plaklar çaplarının "inç" üzerinden ölçümü veya dakikada attıkları devir sayısına göre iki farklı şekilde sınıflandırılır. Yurt dışında daha çok çap temelli sınıflandırma geçerlidir. Ülkemizde ise sınıflandırma ve isimlendirmede devir esas alınmıştır. Basitçe her iki sınıflandırmaya bakmak plak çeşitlerini anlamak için yeterli olacaktır.

Önce çap temelli sınıflandırmaya bakacak olursak plakların 7 inç (yaklaşık 17,5 cm) ve 12 inç (yaklaşık 30 cm) çaplı olmak üzere iki gruba ayrıldığı görülür. Plaklar devirleri ne olursa olsun kullanım amaçlarına (müzik, eğitim, reklam...) göre bu iki ölçüden birine göre veya bunlara yaklaşık olarak üretilmiştir.

Plağın yapılması

İlk zamanlarda görülen silindir, birçok değişikliklerden sonra, bugün bildiğimiz plak biçimini almıştır. Bir süre kalay silindir yerine balmumu karışımından yapılmış silindirler kullanıldı. Diyaframa saplanmış safir uçlarla bu silindir üzerine çizgiler çiziliyordu. Daha sonraları silindirin yerini, Berliner’in bulduğu plaklar aldı. Plaklar özel stüdyolarda doldurulurdu. Sesler mikrofonla, elektrik araçlarıyla kaydedilirdi. Mikrofonda sesin titreşimlerine göre bir elektrik akımı doğar.

Bu akımla özel bir karışımdan yapılmış dönen bir levha üzerindeki kalem titreşir, levha üzerinde çizgiler çizer. Levha bir devrini tamamlayınca kalem merkeze doğru biraz yaklaşır. Böylece, levha üzerinde merkeze doğru küçülen bir helezon elde edilir. Kalemin titreşimi gelen sesin titreşimiyle aynıdır. Bundan sonra levha üzerine çeşitli madenler kaplanarak kolay bozulmaz hale getirilir. Bu işlemleri her plak fabrikası kendi özel usulleriyle yapardı. Ondan sonra elde ettiği kalıptan binlerce plak çıkartırdı.

Taş plaklar

78 devirli, kırılgan bir madde olan gomalaktan üretilen, kırılmaya karşı oldukça hassas, 10 inch(25,4 cm) çapında, her yüzünde 1 şarkı bulunan plaklardır. 78 devir, halk arasındaki yaygın adıyla "taşplak", plakların atası olarak kabul edilir.Yaklaşık çaptaki diğer plaklara göre malzemelerinin sertliği, ağırlığı ve ses izlerinin daha seyrek olmasıyla ayırt edilirler.

plak

78 devir plaklarda esneme olmaz; darbe aldıklarında yüzeysel atma yapabilecekleri gibi hammadde özelliğine bağlı olarak çatlama yapmayıp çok çabuk kırılırlar. Üretimi neredeyse 1940'lı yıllara kadar devam etse de, çok kırılgan olması nedeni ile kullanımı dikkat isteyen bir plak türüdür. Üretiminde kullanılan ebonit maddesinin yapısından dolayı Türkiye'de bu isimle anılmaktadır. Özellikle gramofon ve motoru 78,26 devri destekleyen pikaplar ile okunabilir.

78 devirlik bir plağın her iki yüzünde birer parça kayıtlıdır. Bu yönleriyle 78 devirler, 45 devirlik plaklara benzerler. 78 devirlerin ana çalma araçları manuel veya elektrikle çalışan gramofondur. 78 deviri destekleyen pikaplarla da bunları dinlemek mümkündür.Taş Plaklar esasen Gramofonlarda çalınır, ancak bazı pikap modellerinin taş plakları çaldığını da mutlaka belirtelim.

Her ne kadar bu yöntem pikabın iğnesine zarar veriyor olsa ve gramofondaki orijinal ses yakalanamıyor olsa da ekonomik olarak gücü gramofona yetmeyen koleksiyonerler sıklıkla bu yöntemi tercih ederler. Ülkemizde ise 1900’lerin başından 1950’nin sonuna kadar üretilmiş olan taş plaklar, 45’lik formatının kullanılmaya başlaması ile birlikte yavaş yavaş piyasadan çekilmiştir.

Yerli taş plaklarda karşımıza çıkması olası popüler isimler Müzeyyen Senar, Safiye Ayla, Zeki Müren vs.. gibi Türk Sanat Müziği sanatçıları, Şecaattin Tanyerli, İbrahim Özgür, (Nadiren) Seyyan Hanım vs.. gibi Tango müziği sanatçıları ve dönemin Halk müziği sanatçılarıdır diyebiliriz. Yabancı taş plaklarda ise fazlaca aranılan bir şeyler bulma şansımız pek yoktur, o sebepten fiyatları yerli taş plakların yaklaşık 5’te biri hatta 10’da biri kadardır.

45’lik plak

45’lik plaklar ise ülkemizde 1960’lı yıllarda kullanılıp yaygınlaşmaya başlayarak taş plakların yerini almıştır.Vinyl denilen plastik maddeden üretilen bu plaklar 45 devirli, kırılmaya karşı çok daha dayanıklı,7 inch(yaklaşık 18 cm) çapında, her yüzünde 1 şarkı bulunan plaklardır.

Doğrusu plaklar içinde en çok bulunanı bunlardır. Bazı 45'liklerde tıpkı EP'lerde olduğu gibi her iki yüze ikişer parça kaydedilmiş olduğu da görülebilir. Bunlara genelde "mini LP" adı verilmektedir. 45'likler deliksiz veya göbek etiketi çapında tek veya çift yüzünden delikli "firma kapağı", "ortak kapak" veya "orijinal kapak" adı verilen fakat hepsi kağıttan üretilmiş zarf biçiminde kare kapaklar içinde bulunurlar.

Firma kapağı, üretici firmaya ait bilgileri üzerinde bulunduran kapaktır, bir firmanın farklı sanatçılarına ait çok sayıda plakta kullanılmış olabilir. Ortak kapak, bir firmanın bir sanatçısına ait, genelde ön yüzünde sanatçı resmi, arka yüzünde sanatçının çıkmış plaklarının listesini bulunduran ve sanatçının birden fazla plağını piyasaya sürmekte kullanılmış kapaktır.

Orijinal kapak ise bir firmanın bir sanatçısının bir 45'liği için basılmıştır ve ön yüzünde sanatçı resmi ile birlikte 45'liğin içeriğini de gösteren kapaktır. 45'lik kapakları, kağıttan üretilmiş olmalarına bağlı olarak çok çabuk yıpranır ve kaybolur.

Bu yüzden piyasada mevcut 45'liklerin çok büyük bir bölümü kapaksızdır. 45'lik plaklar tıpkı 33'lük plaklar gibi pikaplarda çalınır. Tabii, 45 veya 33 devir plak çalarken pikabın devir ayar düğmesini uygun konuma getirmeyi unutmamak gerekir.

45’lik plaklar, 60’lar, 70’ler ve 80’lerin de başında kullanıldığı için bize hemen her türlü müzik türü ile yerli ve yabancı sanatçıyı dinleme imkanı verir. Sanatçıların tamamını saymamız mümkün olmasa da fikir vermesi açısından Ajda Pekkan, Tanju Okan, İlhan İrem, Cem Karaca, Orhan Gencebay, Nil Burak, Neşe Karaböcek gibi sanatçılar örnek olarak verilebilir. Yabancı 45’liklerde de aynı şekilde The Doors, Anne Marie David, Enrico Macias, The Beatles vs.. gibi çok sevilen ve aranan isimlerle karşılaşabiliriz.

33’lük plak

33’lük plaklar, diğer adıyla LP’ler(Longplay), 33 devirli, 45’lik ile aynı maddeden yapılmış, ancak çapı ondan oldukça büyük, 12 inch(yaklaşık 31 cm)olan, her yüzünde ortalama 5-6 şarkı bulunan plaklardır. 33 devir LP'lerin her iki yüzünde ortalama beşer parça kayıtlıdır, bu plaklara bu sebeple uzunçalar da denmektedir.

33'lük EP'lerde ise genelde her iki yüzde ikişer parça bulunur. LP'ler genelde bir sanatçının bir tam albümünü içerir. (Bu yönleriyle teyp kasetlerine benzerler.) Bu plaklar üç yanı kapalı, sağ taraftan açık, kartondan üretilmiş bir albüm muhafazasının içinde ayrıca, iç zarfı diyebileceğimiz, beyaz renkli kağıttan bir koruyucu kılıfla piyasaya sürülmüştür.

Karton albüm muhafazalarının yana doğru açılır kapaklı olanları da vardır. 33 devir plaklar elektrikle çalışan pikaplarda çalınır.33 devirli plaklar(LP) da ülkemizde 70’ler ve 80’lerin sonuna kadar kullanıldığı için bize çok çeşitli sanatçıları, bir albüm zevki ile dinleme imkanı verir.

Örnek olarak Nilüfer, Barış Manço, Zülfü Livaneli, Erkin Koray vs.. gibi isimler verilebilir. Yabancı LP’lerde de popüler olan hemen her sanatçının plağı bulunabilir. Elvis Presley, Pink Floyd, Madonna, Louis Armstrong, Edith Piaf bunların yalnızca birkaçıdır.

Sözlükte "plak" ne demek?

1. Metal yaprak, plaka.
2. Sesleri kaydetmek ve kaydedilen sesleri yeniden pikap ya da gramofanda dinlemek amacıyla hazırlanan plastik daire biçiminde yaprak.

Plak kelimesinin ingilizcesi

[plak (de) ] n. slice, ferule, slab
v. paste, stick, glue
n. record, album, gramophone record, pressing, platter
Köken: Fransızca

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç