Persler

Hint - Avrupa soyunun Arya kolundan gelen eski bir millettir. Bugünkü İran halkının çoğunluğunu teşkil eder. M.Ö. 2.000 yıllarında bu topraklara yerleşerek, Medler ve Elamlar'la karıştılar. Kendilerine verilen «Aryan» adı, sonradan Iran olmuştur. Güney İran'a yerleşen Persler, bir süre Elam ve Medler'in idaresi altında yaşadılar. Ata binmek, ok atmak ve doğruyu söylemek, bu boyun başlıca meziyetleriydi. Medler'den Ahmen'in oğlu Teispes, ilk Pers hükümdarı sayılır. Elamlar'ı idareleri altına aldıktan sonra, Keyhusrev I ve Keykavus I zamanında topraklarını genişlettiler.

Büyük; Keyhusrev II zamanında ise Medlerin idaresinden çıkıp büyük bir imparatorluk kurdular. Darius III zamanında ise İskender'e yenilerek devlet olarak haritadan silindiler. Periler, Aryalar'ın dini inançlarına bağlıydılar. Dinin kurucusu Zerdüşt adında bir prens'i. Başlıca tanrı ise, gökyüzü idi. Dinde ilk büyük kuvvete inanılırdı: Işık ve karanlık. İyİ ve kötü ruhlar bu iki kuvveti temsil ederdi. Ateş kutsal olarak bilinirdi.

İmparatorluk devrinde Persler şaşaalı bir hayat tarzı seçmişler, bu yaşayış şekilleri daha sonra Yunanlılar ve diğer Batıklar tarafından taklit edilmiştir. Kadın hür sayılmadığı halde, erkek üzerinde çok etkili olurdu. Yakın akrabalar arasında evlenmeye müsaade edilirdi. Persler'in konuştuğu Avesta dili, 9. yüzyılda Farsça halini almıştır. En eski İran yazısı ise, Babil çivi yazısıdır.

persler

Milattan önce 5 ve 4. yüzyılda da duraklama devam etti. Perslerin Kiyaniyan şahlarının sonuncusu üçüncü Dara (342-330), Makedonyalı İskender’e 331 yılında Erdebil’de yenildi. Üçüncü Dara, savaştan kaçarken öldü. Pers İmparatorluğu, Makedonyalıların hakimiyetine girdi. Persler’den sonra İran’da İşkaniyen ve Sasaniyen devletleri kuruldu.

Persler, hakim oldukları sahalarda yaşayan halka hoşgörü ile muamele ederlerdi. Mecusiliğe inanırlardı. Persler’e Mecusiliği yani ateşe tapma dinini Hindistan’dan kovulan Zerdüşt öğretti. İyilik tanrısı İzed veya Ormürzd ile kötülük ve karanlık tanrısı Ehrimen olmak üzere iki tanrıya inanırlardı. Perslerin dini inancı, bugünkü İran’da eski milli adetler diye Mecusi ayinleri ve sayılı günler olarak yaşatılmaktadır.

Nevruz ve Mihrican günleri, İran’da Perslerden beri merasimle icra edilmektedir. Perslerin merkezlerinden Persepolis; askeri, idari ve sosyal mimari eserlerle süslenmişti. Makedonyalı İskender’in orduları tarafından yakılıp yıkılan Persepolis, M.Ö. 4. yüzyıldan beri harabe halindedir.

Pers İmparatorluğu

İsa'dan önce 5.yy'da Persler II. Keyhüsrev önderliğinde birleşerek kuzeydeki Medleri yıkmış ve bir devlet haline gelmişlerdir. Bundan sonra Keyhüsrev fetih hareketlerine girişmiştir. Bu fetihlerde ise Babil Fenike gibi zengin yerleri fethedip ülkeyi zengin bir krallık haline getirmiştir. Ermenistan'ı Lidya'yı ve Krezus'ünservetini ele geçirip tüm Anadolu'yu hakimiyeti altında birleştirmiştir. Anadolu'yu ele geçirdikten sonra Babil üzerine saldırmış ve orayı da fethedip kendini Babil kralı ilan etmiştir.

Bundan sonra ise Mısır'a saldırma hazırlıklarına başlamış kuzeydoğuyu sağlamlaştırmak için iki kabileyle savaş yapmış ve bu savaşlar da kabileler direniş göstermişler Keyhüsrev de bu savaşta hayatını kaybetmiştir. Yerine ise oğlu Kambis geçmiştir. Kambis devrinde Mısır fethedilmiş Kartaca'ya kadar Pers ordusu ilerlemiş ancak Kartacalıları geçememiştir. Kambis döneminde İranlı kabileler ayaklanmışlardır bunlar Gomata isimli bir Med rahibinin başını çektiği Mecusilerdir. Kambis Mısır dönüşü ölmüş yerine ise ünlü Pers İmparatoru 1. Darious geçmiştir.

İlk olarak kabile isyanlarını bastırmış ve çeşitli alanlarında devrim niteliğindeki hareketlere girişmiştir. 1. Darious da fetih hareketlerine girişmiş doğuda Hindistan'a dayanmıştır İmparatorluk sınırları. Kafkasya'ya doğru Türklerin ataları olan İskitlere karşı da sefer yapmış ama başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Daha sonra batıya yönelip Trakya Makedonya ve Ege'ye saldırıp buraları ele geçirmiştir.

Bunun üzerine Yunanlılar Darious ve oğlu Kserkes'e karşı Salamis DenizSavaşı'nı yapmışlardır. II. Artakserkes döneminde devlet hızla çözülmeye başlamış İmparatorlukta ayaklanmalar olmuş Mısır bağımsızlığını ilan etmiştir. İsyanlar güçlükle bastırılmış ama daha sonra III. Darious döneminde Persler İmparatorluğu'na Büyük İskender son vermiştir.

Kral yolu

Persler, Batı’ya yönelik yayılma politikalarını gerçekleştirmek için Kral Yolu’nu inşa etmişlerdir. Böylece tarihte ilk defa Anadolu, Doğu ile Batı arasında 200 yıl süreyle köprü görevini yaptı. Kral Yolu Efes’te başlıyor, Sardes üzerinden Lydia’ya oradan Gordion ve Ankara’ya, Kızılırmak’a varıyordu. Buradan da Kapadokya üzerinden Kilikya Kapıları’ndan Fırat’a geliyor, Dicle’yi geçiyor ve Assyria üzerinden Susa’ya ulaşıyordu. Yol 90 gün sürüyordu. Yol boyunca konaklama yerleri ve krallığa ait posta istasyonları vardı. Her konaklamada atlar ve postacılar hazır bekliyor ve gerekli haberi bir konaklamadan ötekine ulaştırıyordu.

Anadolu’da Pers etkinlikleri

Persler, egemenlikleri altında bulunan Hellen kent devletçiklerini göreceli bağımsızlıkla idare ediyor, onlardan vergi almakla yetiniyorlardı. Perslerin Anadolu’da iki önemli sat raplık merkezi vardı. Bunlardan biri Sardes ötekisi bu satırların yazarı tarafından gün ışığına çıkarılan, Manyas Gölü’nün güneydoğu kıyısındaki Daskyleion. Söz konusu her iki merkezde güzel Pers eserleri bulunduğu halde, bunların Anadolu Hellen sanatına hemen hiçbir etkisi olmamıştır.

Pers etkinlikleri Anadolu’da bazı beyliklerin, örneğin Lykia’da, Karia’da, Mysia’da ve Pontus’ta olduğu gibi, Doğu ülkelerde görülen görkemli siyasal yaşama özenmesine yol açtı. Sözgelimi Pontus Ereğlisi’nde bulunmuş ve M.Ö. 530 tarihlerinde yapılmış olan satrap heykel başı bunun en eski ve en güzel örneklerinden biridir.

Miletos atölyelerinde yetişmiş bir İonyalı yontu ustasının bu eserinde, Pontus’taki Herakleia kralcığının başında bir Pers tiarası taşıdığını ve sakal, bıyık bakımından Pers örneklerine uyduğunu görüyoruz. Bu önemli eser, Anadolu’daki Hellen sanatının ilk portre yaratısıdır. Halikarnas’taki Maussollos heykeli onun daha sonraki bir başka örneğidir.Geri kalan eserler ise ya doğrudan Pers stilinde ya da Greko-Pers biçemin de örneklerdir.

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç