Haliç nedir?

Bir coğrafya deyimidir. Denizlerin bir nehrin ağzı boyunca karaya doğru yaptığı girintiye denir. Memleketimizde bunun en tipik ve dünya ölçüsünde ün yapmış örneği vardır: İstanbul Halici. Kısaca Haliç diye anılan İstanbul Halici Kağıthane ve Ali bey derelerinden Sarayburnu'na kadar devam eder. Mükemmel bir iç liman olan Haliç'te gemi tezgahları, fabrikalar ve mezbaha vardır. Eski İstanbul’un en seçkin yerlerinden biri olan Haliç'e Fransızlar «Corne d'Or» (Altın Boynuz) der. Haliç'in üzerinde iki köprü, Galata ve Atatürk köprüleri vardır. Kıyıları arasında küçük vapurlar işler. Son yıllarda Haliç'in iç tarafları dolduğundan, bazı iskeleler iptal edilmiştir.

Bizanslılar Chrysokeras, İngilizler Golden Horn ve Fransızlar Gorne d’Or ismini vermişlerdir ki her üç kelime de "Altın Boynuz" demektir. Haliç’e kuşbakışı bakıldığında Kağıthane ve Alibeyköyü suları ile birlikte bir geyik boynuzu görüntüsündedir. Sularının temiz ve berrak olduğu zamanlarda, akşam güneşi vurunca suları altın rengini alırdı. Bu yüzden Halice "Altın Boynuz" ismi verilmiştir. Ayrıca en büyük gemilerin bile barınabildiği bir iç liman olduğu için deniz ticareti yönünden ehemmiyetliydi. İki kıyısında da verimli ve zengin işyerleri bulunurdu. Sularında ise çeşitli ve nefis balıklar cirit atardı. Her ne kadar Haliç, güzellik ve zenginlik bakımından Boğaziçi ile boy ölçüşemese bile güvenlik bakımından korunma ve sığınma yeriydi.

Tarihte, İstanbul’un ilk iskanının bu tabii limanın dip kısmında iki akarsu arasındaki arazide olduğu tahmin edilmektedir. Zamanla büyüyen şehir birçok defa düşman hücumlarına maruz kalmıştır. Bizanslılar Haliç girişini Sarayburnu-Galata arasına gerdikleri bir zincirle kapamışlar, yüzyıllar boyunca düşman gemileri Haliç’e girememişti. 1203’de Bizans, Dördüncü Haçlı Seferi ordusu tarafından kuşatılmış ve 6 Temmuzda Haliç’e girilmiştir. İkinci olarak 1453 yılı 22-23 Nisan gecesi Fatih Sultan Mehmed Han İstanbul muhasarasında 70 parça gemiyi karadan kızaklar üzerinden yürüterek Galata sırtlarından Haliç’e indirmiş, şehrin fethi bundan sonra kolaylaşmıştır.

Osmanlı Devleti zamanında Haliç’e çok önem verilmiş, 1615 senesinde Kasımpaşa’da tersane inşaa edilmiştir. On sekizinci yüzyılda Kaptanı Derya Hasan Paşa da burada muhteşem bir bina yaptırmış ve kaptan paşaların ikametlerine tahsis etmiştir. Bugün bu bina Kasımpaşa Deniz Hastanesi olarak kullanılmaktadır. Kasımpaşa iskelesinin yanında, denize doğru uzanan kısımda bahçe içindeki yalı eski Bahriye Nezareti (Deniz Savunma Bakanlığı) idi.

haliç

Sultan Üçüncü Ahmed zamanında Haliç’in kuzey batısında şiirlere konu olan Sadabat yıkılmışsa da, Kağıthane Deresi, severek gidilen bir gezi ve istirahat yeri olarak kalmıştı. Kağıthane Deresi, Sultan İkinci Abdülhamid Han devrinde de, temiz havası bol bir mesire yeriydi. Osmanlı devrinde Haliç’te hazret-i Ebu Eyyüb-el-Ensari’nin Türbesi ve çevresi büyük bir önem kazanmıştı. Bu semt dini bir ziyaret merkezi, hem de burada inşa edilen türbelerle, ölümle hayatın iç içe olduğu bir yer halini aldı ve Eyüb’ün yakınında şehrin en büyük mezarlıklarından biri doğup gelişti. Bu mezarları gölgeleyen serviler de, Haliç’in yeşiline yeşillik kattı.

Haliç’in yeşil’i, şehir halkının yalnızca dini hislerine değil, gezme, eğlenme ihtiyacına da cevap veriyordu. Türk devrinde bu liman, bir ticaret ve gemi tezgahları bölgesi halini alırken, aynı zamanda ticaret ve savaş gemilerinin barınağı, yukarı kesim ise çok sevilen bir mesire ve sayfiye yeri olmuştur. Tıpkı Boğaziçi gibi, köşklerin, yalıların, sarayların sıralandığı bir alan durumundaydı.

Boyu yaklaşık 8 km, en geniş yeri (Kasımpaşa-Cibali arası) 700 m olan Haliç, kuzeybatı-güneydoğu yönünde uzanmaktadır ve etrafı dik yamaçlarla çevrilmiştir. İstanbul’un hakim rüzgarlarından poyraz kuzeydoğudan, lodos ise bunun tam tersi güneybatıdan yani boylamasına olan yönünden dik istikamette eser. Etrafındaki sırtlar iskan sahaları olup poyraz ve lodosu kesmektedirler. Sonuç olarak Haliç, rüzgarlara karşı oldukça korunmalı olduğundan, tersane (gemi yapım yeri) için fevkalade uygun bir iç limandır.

Haliç’in etrafındaki toprakların verimliliği, tabii güzelliği, deniz ve kara ulaşımına çok uygun bulunması, çok emin bir iç liman olması gibi cazip özellikler, bu semtin çok çabuk gelişmesinde büyük rolü olmuştur. Osmanlılar devrinde bu semtte bir taraftan yalılar, kasırlar (Sepetçiler Kasrı, Aynalı Kavak Kasrı gibi), park ve bahçeler yapılırken, diğer taraftan da tersane ve iskeleler kurulmuş ve zamanla Haliç bir ticaret ve sanayi merkezine dönüşmüştür. Ancak bu gelişmenin çevreye verebileceği zarar vaktinde anlaşılmış ve bunu önlemek için zamanın idarecileri bazı tedbirler almışlardır.

Mesela, Mustafa Paşanın Netayic-ül Vukuat kitabında belirtildiği gibi, Fatih Sultan Mehmed, Haliç’in dolma ve kirlenme tehlikesinden korunması için özel bir ferman çıkarmıştır. Bu fermana göre Kağıthane sırtları tarımdan men edilmiş ve bu sahada ağaçlandırma faaliyetleri başlatılmıştır. Ayrıca, Haliç’in etraftan sürüklenen rüsubattan (tortu ve çöküntülerden) temizlenmesini teşvik etmek gayesi ile Haliç’in dibinden çıkartılan kili kullanan porselen işletmeleri vergiden muaf tutulmuştur. Haliç’e karşı gösterilen bu hassasiyet, yirminci yüzyılda devam etmemiştir.

Nüfusun hızlı artışı, plansız sanayileşme ve şehircilik kurallarına uymadan gelişigüzel kurulan yanlış yerleşme merkezleri, Haliç’in kirli ve düzensiz bir hüviyete bürünmesine sebepiyet vermiştir. Haliç’in etrafında yaşayan nüfusun artıkları 200’den fazla irili ufaklı deşarjla Haliç’e akıtılmaktadır. Bu deşarjların ne büyüklükte bir nüfusa hizmet ettiği bilinmiyorsa da, bir milyonun üzerinde olduğu söylenebilir.

Haliç ve onu besleyen Kağıthane ve Alibeyköy derelerinin kenarlarında bulunan ve artıklarını Haliç’e akıtan endüstri kuruluşları, Haliç’in kirlenmesinde en önemli sebeptir. Haliç’e akıtılan endüstriyel artıkların BOİ (biyokimyasal oksijen ihtiyacı) yönünden meydana getirdikleri kirlenme 1.720.747 kişilik bir nüfusun meydana getireceği kirlenmeye eş değerdir. Bu değerin, 1960’dan bu yana kurulan endüstrilerden dolayı üç milyonluk eşdeğer nüfusu geçmiş olacağı tahmin edilmektedir. Haliç’e bir yılda bırakılan endüstriyel sıvı atık miktarı 1,9 milyon tonun üzerindedir.

Sadece, Eyüp kazasında bulunan endüstri kuruluşlarından Haliç’e verdikleri atıklar 4,2 ton/günBOİ ve 6,3 ton/gün askı halinde katı madde ihtiva etmektedir. Sütlüce’deki mezbaha tesislerinin atıklarındaki ortalama BOİ değeri ise, 1700 mg/lt’den fazladır. 1980 öncesinde belediyelerin katı atık toplama açısından yetersiz olması neticesinde, Haliç’in sahillerinde bulunan birçok kuruluş, çöplerini doğrudan doğruya Haliç’e atmak suretiyle yok etme yoluna başvurmuşlardır. Bu bölgede bulunan endüstri kuruluşlarının senede yaklaşık 49.500 ton katı atık meydana getirdikleri tespit edilmiştir. Bu atıkların bir kısmının, Haliç’e atıldığı düşünülürse, katı atıkların da Haliç’in kirlenmesinde önemli bir yeri olduğu anlaşılır.

Haliç’e bağlı en önemli iki dere olan Kağıthane ve Alibeyköy’ün sahip oldukları 181.600 m 2 ve 192.400 m 2 lik havzalarında oldukça dik meyilli yamaçlar bulunmaktadır. Bu iki derenin havzasında, bitki örtüsünün tahribi, havzada mevcut ve açılmakta olan taş ocakları, mermer ve tuğla ocakları dolayısıyla moloz ve katı maddelerin kolayca sürüklenebilir halde olması ve yağmur suyu direnaj sisteminin bulunmayışı, o araziyi erozyona müsait bir hale getirmiştir. Her yıl Kağıthane Deresinden 54 bin m 3 , Alibeyköy Deresinde bulunan barajdan itibaren Haliç’e kadar 17 kilometrekarelik alanda da 5100 m 3 tortu ve artık Haliç’e taşınmaktadır. Bu tortu ve artık Haliç için bir su kirletme kaynağı olmaktan başka, her geçen yıl Haliç tabanının biraz daha dolmasına sebep olmaktadır. Bu dolma senede 6-10 santimetrelik derinlik azalmasına sebepiyet vermiştir.

Bunlara ilaveten, gemi söküm yerlerinde denize atılan atıklar, bir ek kirletici kaynağı oldu. Ayrıca çöp dökme yeri olarak kullanılan Habibler Köyü ve Levend Oto Sanayi Sitesinden sızan sular da Haliç’e karışıyor ve kirlenmeyi arttırıyor. Yabancıların "Altın Boynuz" dediği Haliç’in bu hali bütün dünyanın da ilgilenmesine sebep oldu. Yapılan incelemelerde Silahtar, Hasköy, Sirkeci, Beyoğlu istiklal Caddesi, Eyüp, Ayvansaray gibi semtlerde hava, Ankara’nın Çankaya havasından daha kirli olduğu görüldü. Pisliğinden geçilmeyen Haliç hakkında basında zaman zaman yazılar çıktı. Çeşitli kişi ve kuruluşlarca yazılar yazıldı. Fakat ilk ciddi teşebbüs, 5 Haziran 1981’de yapılan "Çevre Günü Sempozyumu"ndan sonra oldu.

Bu sempozyumdan sonra; Haliç Üst Kurulu, buna bağlı olarak Haliç Çalışma Grubu kuruldu. 1. Ordu ve Sıkıyönetim Komutanlığı, Kuzey Deniz Saha Komutanlığı, İstanbul Belediye Başkanlığı, Boğaziçi Üniversitesi, İTÜ, İÜ, İSKİ Genel Müdürlüğü gibi, 18 kısım ve kuruluşun temsilcilerinden meydana gelen üst kurulun başkanlığı İstanbul Valisi’ne verildi. Kurul, Haliç çevresinde bulunan, 696 fabrika ve 2020 küçük esnafa ait iş yerini kaldırmaya karar verdi. İstimlak bedeli, çevre düzenlemesi, kollektör için gerekli maddi kaynak temin edildikten sonra, üç basamakta temizlik hareketine başlandı: 1) Haliç’i kirlendiren sebeplerin durdurulması; 2) Çevrenin tanzimi; 3) Haliç’in sularının temizlenmesi.

Haliç’in temizlenmesi için Çerkezköy ve Tuzla’da 600 bin metre kare arsa istimlak edildi. İlk yıkım çalışmaları 23 Mayıs 1984 günü başladı. Haliç’ten 44 mavna 19 batık gemi çıkarıldı. 696 fabrika ve 2020 küçük esnafa ait işyeri yıkıldı. Böylece çevrede bir milyon metrekarelik alan açıldı. Bir yandan da bu açılan alanlar yeşillendirildi. Oyun bahçeleri yapıldı. Haliç’e olan akıntıları Marmara Denizine ve Karadeniz’e akıtacak kollektör çalışmalarına başlandı.

Eyüp, Haliç ve Fatih tünelleri ile taşınacak sıvı atıkları, Yenikapı’daki ön arıtma tesislerine getirecek olan Alibeyköy kollektörü yapıldı. Katı atıklar burada alıkonulduktan sonra fiziki arıtma yapılacak. Arıtmadan geçen atıksu Ahırkapı deniz deşarjından kıyıdan 6200 m açıkta ve deniz seviyesinden 60 m derinliğe pompalanacaktı. 12 Temmuz 1988 günü Güney kollektörü de tamamlanarak hizmete açıldı. Haliç’e akan kanalizasyon atıkları kollektörle Marmara’ya verilmeye başlandı. Ancak, 1989’dan sonra bu faaliyetler durdu.

Sözlükte "haliç" ne demek?

1. Koy, körfez.
2. gelgit olayının belirgin olduğu yerlerde, bu olaydan doğan akıntıların etki yaptığı kıyılarda akarsu ağızlarının huni biçiminde genişlemiş durumu.

Haliç kelimesinin ingilizcesi

[Halic] n. estuary, armlet, golden horn, firth, frith, mouth, sound
Köken: Arapça

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç