Dalga nedir?

Yükselip alçalma şeklinde beliren bir harekettir. Bir dış etki sonunda meydana gelir ve maddenin zerrelerinden zerrelerine geçerek hareket etmesine sebep olur.

En tipik dalgalar sularda görülür, ancak görülmeyen dalgalar da vardır. Mesela «radyo dalgaları»... Televizyon ve telsizler radyo dalgaları sayesinde çalışır. «Işık dalgaları» ışığın .uzay boşluğunda seyahat etmesini sağlar. Ses, bir yerden bir yere «ses dalgaları» halinde gider.

Radyo dalgaları, ışık ve sıcaklık dalgalan ışın yayan enerji şekilleridir. Kozmik ışınlar, morötesi ışınları, X ışınları da ışın yayan (radiant) başka enerji şekilleridir. Bir su birikintisine taş attığımız zaman meydana gelen dalganın muntazam halkalar halinde merkezden, yani taşın suya değdiği yerden uzaklaştığını görürüz. Sanki su, merkezden kenarlara doğru gidiyor gibidir.

Aslında dalga, suların olduğu yerde yükselip alçalmasıdır. Deniz dalgalarında da, deniz sahile doğru akıyor gibi görünür. Gerçekte ise akan bir şey yoktur, su zerreleri aşağı yukarı hareket etmektedir. Deniz dalgalarının başlıca sebebi rüzgardır. Rüzgarın kabarttığı, yukarıya yükselttiği su zerreleri, yerçekimi vasıtasıyla tekrar dibe doğru çekilirler. Bu hareket komşu zerrelere geçerek onların da hareket etmesine yol açar.

Bu tür dalga çeşitlerinin en büyük özelliği, dalgaların belirli bir aralıkla birbirlerini kovalamasıdır. Bir dalganın yükselme anında vardığı en yüksek yere «tepe» denir. İki tepe arasında bir alçak nokta bulunur. «Dalga uzunluğu» iki komşu tepe, ya da iki komşu alçak nokta arasındaki uzaklıktır. Dalgalar aynı zamanda dikine de ölçülür.

Su dalgasının yüksekliği tepe ile alçak nokta arasındaki mesafenin yarısına eşittir. Bir dalga tepesinin bir saniyede aldığı mesafeye «dalga hızı» denir Bir noktadan bir saniyede geçen dalga tepelerinin sayısına da «frekans» adı verilir. Aynı durumdaki tepeler veya alçak noktalar aynı «faz» da (Evre) demektir. Aynı yerden aynı zamanda geçen iki dalga serisi birbirine karışırsa buna da «girişim» denir.

dalga

Deniz dalgaları, rüzgarlar, deniz dibindeki deprem veya yanardağ patlamaları sonunda meydana gelir. Okyanuslarda şiddetli dalgalar Olur. En büyük dalga yüksekliği 16-17 metre kadardır. İki dalga tepesi karşılaşırsa yükseklik 24 metreyi bulur. Fırtına alanından uzaklaşan dalgalara «ölü dalga» denir. Bunların uzunluğu çok, yüksekliği azdır.

İkinci Dünya Harbi sırasında hırçın dalgaların arasında, karaya çıkarmaların ihtiyaç duyulması, dalgaların nasıl meydana geldiği, kıyıya nasıl vasıl oldukları, orada nasıl sona erdikleri, üzerinde çalışmaların artmasına sebep oldu. Bilginlerin yaptığı araştırmalarda bu soruların cevapları bulundu.

Dalga, bir su akıntısı değildir. Yani dalga ilerlerken onunla birlikte akan, ilerleyen bir su kütlesi yoktur. Dalga, su üzerinde meydana getirilen bir şekil değişikliğinin (çukur veya tepelerin) bir noktadan diğer bir noktaya iletilmesidir. Gerilmiş bir yayın bir ucunda meydana getirilen titreşimin hızla diğer uca doğru iletilmesi gibidir. Bütün titreşimler bir enerji taşır. Denizlerdeki dalgalarda bir enerji titreşimi olup iletkeni ise sudur, yani okyanuslar, denizlerdir.

Bu enerjiyi meydana getiren dinamo ise rüzgardır. Dalgalar küçük tepecikler meydana getirmeye başlayınca rüzgar yanlarına çarparak onları gittikçe daha yükseklere ve daha derinlere doğru iter. Böylece dalgaların enerjisi zamanla artar. Genellikle fırtınalı bir havada deniz dalgaları 15-16 metreye yükselir. Bu yüksekliğin üstündeki dalgalar kendi ağırlıklarını taşıyamadıklarından yahut da rüzgarın şiddetinin etkisi altında parçalanırlar. Dalgaların taşıdığı enerji tahminlerin çok üstündedir.

Büyük fırtınaların neticesinde okyanuslarda meydana gelen dalgaların koca transatlantiklerde meydana getirdikleri tahribat bunların tipik örnekleridir. bazen aniden çıkan bu yüksek dalgalar öyle müthiş bir kuvvetle çarparlar ki, transatlantiğin 8 cm kalınlığındaki çelik bodoslama levhalarını yassılaştırırlar. Kaptan köşkünde büyük delikler açabilirler ve geminin içindeki çelikten kamera duvarlarını parçalayabilirler. Bu hususlar dalgalara tutulan büyük transatlantiklerde tespit edilmiştir.

Şimdiye kadar vesikalara dayanarak usulüne uygun hesaplanan en büyük dalga 1933 yılında Amerika Bahriyesinin Büyük Okyanusta karşılaşmış oldukları dalgalardır. Gemi subaylarının trigonometrik hesaplarına göre dalga 27-30 metreden başlamış, 32-35 metrelik dalgalar devam etmiş ve tepesiyle dibi arası 38 m olan bir dalga ölçülebilmiştir. Kıyıdaki dalgalar, çarpıp kırıldıklarından, açık denizlerdeki kadar yüksek değildirler.Kış aylarında üç metreye kadar çıktıkları tespit edilmiştir.

Yalnız bazı Büyük okyanus kıyılarında 12-14 metre yüksekliğinde dalgalara rastlamak da mümkündür. Dalgaların ne kadar uzaklara gidebildikleri ise günümüzde modern kayıt cihazları ile tespit edilmektedir. Büyük Okyanustaki dalga kayıt cihazları, Kaliforniya kıyılarına çarpan dalgaların en çok birkaç gün önce Avustralya’dan esen kuvvetli rüzgarın denize sürdüğü enerjinin etkisiyle meydana geldiğini tespit etmektedir. Bir dalganın saatte mil cinsinden hızı şöyle hesaplanır: Arka arkaya gelen iki dalga tepesi arasındaki zaman saniye olarak ölçülür. Bu sayı 3.5 ile çarpılır.

Mesela iki dalga arasında 5 saniyelik bir zaman varsa bu durumda 3.5 x 5 = 17.5 millik bir hız bulunur. Dalgaların taşıdıkları muazzam enerjiyi ise şu rakamlar açıkca ifade etmektedir. Yalnız 1-2 m yüksekliğindeki bir dalganın iki kilometre uzunluğundaki bir kıyıya çarptığında bir iki saniye içinde bıraktığı enerji 3500 beygirgücündeki bir motordan aynı sürede alınabilecek enerji kadardır. Limanlara konulmuş olan dinamometreler, ekseriya dalgaların önlerine çıkan engellere bir metrekareye 60 tonluk bir basınç ile çarptığını göstermiştir. İskoçya’da dalgalar, bir dalgakırandan 2600 tonluk yekpare bir beton bloğunu koparıp götürmüştür.

Dalga elemanları

1. Dalga Sırtı: Dalgalı bir deniz yüzeyinde suların yükselen kısmına dalga sırtı denir.
2. Dalga Çukuru: Dalgalı bir deniz yüzeyinde suların alçalan kısmına  dalga çukuru denir.
3. Dalga Boyu: Birbirini izleyen iki dalga sırtı arasındaki uzaklığa dalga boyu denir.
4. Dalga Yüksekliği: Dalga sırtı ile dalga çukuru arasındaki yükseklik farkına dalga yüksekliği denir.
5. Dalga Periyodu: Bizleyen iki dalga arasında ki süredir.

Dalga çatlaması

Dalgalar derin denizlerde kolayca oluşur. Ancak, derinliğin dalga boyundan daha az olan yerlere yaklaştıkça, dibe olan sürtünmeden dolayı dalga hareketi engellenir ve dalgaların şekli bozulur. Bu olaya dalga çatlaması veya kırılması denir. Kıyı sığlaştıkça dalga çatlaması artar.

Feç nedir?

Dalgaların büyük bir bölümünü,deniz yüzeyinden esen rüzgar oluşturur.Boyutları ve güçleri,esiş süresine ve estiği alanın uzunluğuna bağlıdır.Rüzgarın estiği alana Feç denir.En büyük feç Büyük Okyanus'tadır.Bu yüzden en büyük dalgalar burada oluşur.ABD'nin Büyük Okyanus kıyılarında kırılan dalgalar,buradan 10.000. km ötede oluşmaya başlamış olabilir.

Dalga biçimleri

Akıntı ve gelgitin aksine,açık denizlerdeki dalgalar suyu ileriye doğru ettirmez.Dalga ilerler ama su ileri doğru hareket etmez.Bunu,deniz üzerindeki bir cismi örneğin bir kuşu aşağı ve yukarı hareket ederken gözlediğinizde anlayabilirsiniz. Dalga,su parçacıklarının bir çember üzerinde hareket etmesine yol açar.Yüzeyden dibe doğru inildikçe  çemberler, giderek daralır. Dalganın hiçbir etkisinin kalmadığı bir derinlikte de yok olur.100 m den daha derinde bir deniz altının içindeyseniz yüzeyde çok şiddetli bir fırtına bile olsa dalgaların etkisini hissetmessiniz.

Dalgaların işlevleri

Dalgalar,kendilerini oluşturan rüzgar dindikten çok sonra bile,şekillerini değiştirmeden ya da enerjilerini kaybetmeden çok uzun süre yol alabilir.Sahilde kırıldıkları zaman,yolculukları boyunca depoladıkları enerji açığa çıkar.Art arda kırılan dalgaların enerjisi,kıyı boyunca uzanan karanın şekil değiştirmesine yol açar. Kıyıdan çok açıkta çatlayan dalgalara,kumsalı düzenli bir şekilde geliştirdikleri için ’‘yapıcı dalgalar’’ denir. Kıyıda çatlayan dalgalara ise,karayı yavaş yavaş aşındırdıkları,kumsalı yok ettikleri için ’'yıkıcı dalgalar’’ denir.

Yıkıcı dalgalar

Yıkıcı dalgalar,kumsallardaki kumları ve irili ufaklı çakılları yavaş yavaş açıklara sürükler.Sahilde bulanan maddelerle birlikte kaya ve falezlere çarparak bunların yüzeylerinin aşınmasına yol açar.Her yarık ve çatlağa patlayıcı bir güçle su ve hava sokarak bunların yavaş yavaş genişlemesine ve kayaların güçsüzleşmesine neden olur.Kopan kaya parçacıkları da sonraki aşındırmalarda rol alır.Bu şekilde,çok sert kayaçlar bile aşınabilir. Böylece deniz kıyısındaki kara da dalgalar tarafından şekillendirilmiş olur.

Dalga aşındırması

Denizin aşındırıcı gücünün kıyıları yıpratması olayı. Başta dalga aşındırması gelir. Dalgaların aşındırıcı etkisi fırtınalı zamanlarda artar. Kıyılara çarpan dalgalar, yukarı doğru dikilir, sonra köpükler saçarak düşerler. Bu kükreyiş, bu çarpış fırtına sürdükçe böyle sürer, gider. Işte bu coşkun su yığınlarının büyük gücü olur, 10-20 ton ağırlığındaki kaya parçalarını, daha da büyüklerini metrelerce sürükliyebilirler. Dalgalar kıyılara çarpar, taşları sürükler, bunları geçtikleri yere ve biribirine sürter, böylece kıyı boyunu aşındırırlar.

Bu aşındırmalarda kıyıdaki kayaların dayanma derece leri, tabakaların uzanış, dalış durumları kıyının biçimlenmesinde önemli yer tutar. Çatlıyan dalgaların dik kıyılarda doğurduğu biçimler arasında şunlar vardır Yarıntılar, oyuklar, oluklar, delikler, kapı biçimli yerler, inler. Dalga oyuğu. Bütün bu aşınmalarla. yüksek kıyıların önünde türlü genişlikte düzce, kayalarla dolu bir yer gelişir ki, bu dalga düzlüğüdür. Eğer karada bir yükselme olursa, ya da deniz yüzü alçalırsa bu düzce yer kıyıda bir seki biçimi alır. Bundan sonra da bu sekinin önünde yeni bir dalga düzlüğü oluşmaya başlar.

Dalga ilerlemesi

Kumsalda ilerleyen köpüklü suya dalga ilerlemesi denir.

Dalga gerilemesi

Kumsaldan aşağıya geri dönen suya dalga gerilemesi denir.

Sözlükte "dalga" ne demek?

1. Deniz ya da göl gibi geniş su yüzeylerinde genellikle rüzgarın, depremin vb nin etkisiyle oluşan kıvrımlı devinim; bir yüzeydeki kıvrım.
2. (sıcak, soğuk, moda için) belli bir süre etkili olan dönem; saçların kıvrım genişliği.
3. Titreşimin bir ortam içinde yayılma devinimi; gizli iş, dalavere.

Dalga kelimesinin ingilizcesi

n. wave, undulation, crimp, sea, thingumabob, thingumajig, thingummy

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç