Bilgi felsefesi nedir?

Felsefenin, insan bilgisinin kaynağını, hudutlarını, geçerliliğini ele alan dalına bilgi felsefesi denir.

O, belli bir bilgi türünü değil de, bilen özne ile bilinen obje arasındaki ilişki ile ortaya konulan bilgi sürecini genel olarak ele alır; bu sürece giren tüm öğeleri inceler. İnsanın sahip olduğu akıl, sezgi gibi yetilerinin insan zihninde olup olmadığı, varsa görünüşleri ve ötesindeki varlığı bilmemize olanak verip vermeyeceği gibi problemler ve bunların çözümleriniaraştırır.

Epistemoloji olarak da adlandırılan bilgi felsefesi, bilginin olanaklı olmasına, doğruluğuna, geçerliliğine, kaynağına, doğasına ilişkin araştırmayı kendine konu edinen bir felsefe disiplinidir. Fakat bilgi felsefesinin, yani epistemolojinin felsefi bir araştırma alanı olması, modern dönemin başlatıcısı olan Descartes'ın felsefesine dayanır. Descartes'la başlayan ve İngiliz deneyci filozoflarla devam eden bilgi felsefesi, felsefe tarihinde önemli bir yeri işgal etmiştir.

Descartes'tan günümüze kadar modern felsefe döneminin çoğu düşünürü için, epistemoloji temel felsefi disiplin olmuştur. Bilginin sınırları, kapsamı, kaynağı, ölçütleri, temellendirilmesi, bilgi ve haklılandırılmış inanca ilişkin soruları konu edinir. Öncelikle epistemolojinin ne olduğunu tanımlamalıyız. İlk standart tanım, haklılandırılmış doğru inanç olduğudur.

Bu tanım kabul edilebilir gibi gözükmektedir; çünkü en azından bir şeyi bilmek için ona inanmamız gerektiğini öne sürmektedir; çünkü bilginin oluşması için önce bir şeyin bilgisi olması gerekir ve buna olan inancımız da doğru olmalıdır; bu doğru inancımızı yeterli gerekçelerle desteklememiz gerekir. Böylece rastlantısal ve yanlış inançların bilgi olmasına olanak verilmez. Tanımda ortaya konulan bu üç ölçüt (doğru, inanç ve gerekçelendirme), bilgi için zorunlu şartlardır.

"Üçünün birlikteliği bilgi için yeterlidir" anlayışı da geleneksel standart bilgi tanımının temelini oluşturur. Fakat bu tanımla birlikte birçok problem de ortaya çıkar; özellikle bilginin açıklanmasında doğru inancın haklılandırılması gerekmektedir. Bu nedenle, daha iyi temellendirme için birbirleriyle yarış içinde olan başka öneriler öne sürülmektedir.

Bilginin tanımı üzerine tartışmalar olduğu kadar bilginin elde edilişi üzerine de tartışmalar vardır. İki temel okulun bilgi felsefesi tarihinde, bilginin doğasını, yapısını, kapsamını ve kaynağını ele alıp incelediğini görmekteyiz: İlki, usun önemli bir yeri olduğunu söyleyen usçu okul; ikincisi, bilimsel araçları ve duyumları temele alarak deneyi bilginin ana koşulu olarak gören deneyci okuldur. (Bu iki okul ilerideki bölümlerde daha ayrıntılı açıklanacaktır.) Bilgi felsefesinin incelediği bilgi, diğer bilme ve bilgi türlerinden farklıdır.

Bilgiye sahip olmanın ve tanımlamanın birçok yolu vardır: Felsefe bilgisi, düşünen öznenin, nesneyi merak etmesi ve ona yönelerek, onu sorgulaması ve anlamasıyla ortaya çıkan tutarlı, ön yargısız, akılla temellendirilmiş düşüncelerden oluşan bilgi türüdür.

Felsefe bilgisinin özellikleri

Felsefi bilgi, araştırma ve incelemeye dayanarak eleştirel bir düşünmenin sonucunda ortaya çıkar. Çünkü felsefi tavır sahibi birisi her şeyi olduğu gibi kabul etmez; felsefi bilgi olaylar karşısında merak duyan insanın olaylara olduğundan farklı yaklaşmasını sağlar. Merak, olağan dışı olana karşıdır. Kısaca merak, olağan dışı olana ilgi duymaktır. İnsan, dünyadaki varlıkları farklı gördüğü zaman, onları bilmek ve anlamak ister.

Olayları anlamak isteyen özne, olayların bilgisini akıl temelli bir dizge veya sistem içinde yorumladığında felsefi bilgi üretmiş olur. O halde, felsefi bilgi, mantık ilkeleri çerçevesinde yürütülen akıl yürütmeler sonucu elde edilmiş dizgeli veya sistemli bilgilerdir. Felsefi bilgi soyut, kavramsal, ussal ve kuramsal bilgi olması nedeniyle evrenseldir. Çünkü problemlerinin genel olması nedeniyle bilgide de evrenselliği veya tümelliği aramaktadır. Felsefi bilgi birikimsel olarak ilerleyen bilgidir.

Her ne kadar felsefe karşı çıkışlarla beslense de filozoflar bir önceki filozofun düşüncelerine bir şeyler katarak veya eleştirerek daha farklı bilgilere varırlar. Filozoflar aynı problemleri farklı açıdan yanıtlarla yeniden yorumlarken, öncekilerin sonuçlarından da yararlanırlar. Fakat felsefe bilgisinin ilerlemesi, bilimsel bilgi gibi değildir. Felsefi bilgi, daha önceki bilgilerden ayrı düşünülemez. Felsefe tarihi bir bütündür ve göz ardı edilemez. Felsefi bilgi, birleştirici ve bütünleyicidir.

Filozof, tüm bilgiler üzerinde bir üst düşünme yaparak bütüncül bir açıklama yapar. Felsefi bilgi, insanı, varlığı ve yaşamı bir bütünlük içinde ele alır ve çeşitli kuramlar oluşturur. Felsefi bilgi bilimsel bilgi gibi deneyle veya gözlemle kanıtlanamaz. Bu bakımdan doğruluğu açıkça saptanabilecek bir bilgi türü de değildir; çünkü felsefi bilgi sürekliliği ve yeni yorumları içerir. Felsefe sorularının yanıtları bitmiş ve tükenmiş değildir. Felsefi bilgi, çözülmemiş sorular üzerine yeniden düşünmektir. Felsefi bilgi, filozofların (öznenin) kişisel düşünme yeteneklerine bağlı olmalarından dolayı özneldir. Fakat filozof kendi öznelliğinde evrensel yanıtları yakalamayı amaçlar.

Bilgi Kuramının temel kavramları

Gerçeklik: İnsanın zihninden (bilincinden) bağımsız olarak belirli bir zaman ve mekanda var olan her şeydir. En genel anlamı içinde dış dünyada nesnel bir var oluşa sahip olan varlıklardır. Var olanların tümüdür.

Doğruluk(hakikat): Bilgisi edinilen objeyle tam çakışmasıdır. Doğruluk bir önermenin (yargının) gerçeklikteki nesne ve duruma tam uygunluğudur. Gerçeği yansıtan önerme doğru, yansıtmayan ise yanlıştır.

Temellendirme: Sorulan bir soru ya da öne sürülen bir sav için dayanak, gerekçe, temel bulma işidir.

Bilgi Kuramının temel soruları

Bilgi kuramının temel soruları aşağıdaki şekilde sıralanabilir.

Doğru bilginin imkanı ile ilgili sorular: Doğru bilgi elde edilebilir mi? İnsan doğru bilgiye ulaşabilir mi? şeklinde ifade edilen sorulardır. Buna göre iki tür tavırdan söz edilebilir. Birincisi, doğru bilginin insan için olanaklı olmadığını ifade eder. İkincisi, doğru bilginin insan için kesinlikle olanaklı olduğunu savunur.

Bilginin değeriyle ya da doğruluğuyla ilgili sorular: Ne tür bir bilgi doğru kabul edilebilir? Hangi bilgi doğru bilgidir.şeklinde ifade edilen sorulardır. Bu sorular karşısında da farklı tavırlar söz konusudur. Bununda ilgili bir görüş, bir bilginin, bir düşüncenin doğruluğunun onun betimlediği gerçeklikle uyuşmasından meydana geldiğini savunan tutumdur. İkinci görüş ise, doğruluğun, düşüncelerin ve bilginin kendi aralarında uyuşmasından başka bir şey olmadığını ifade eden tutumdur.

Diğer bir görüş ise, doğruluğun ölçütünü temel uyuşma olarak kabul eden tutumdur. Örneğin, benim aldığım bir duyumu başkaları da almışsa, benim aldığım duyum doğrudur. Başka bir görüş de, Doğru bilginin ölçütünü apaçıklıkta bulan tutumdur. Descartes'a göre apaçıklık, kendini bize zorla kabul ettirendir. Yani doğruluğu ispatlamaya gerek duyulmayan, zorunlu olarak doğru olandır. Ve son olarak, doğru bilginin ölçütünün yarar olduğunu kabul eden tutum söz konusudur. Buna göre, bir bilgi yarar sağlıyorsa, işe yarıyorsa doğrudur.

Bilginin sınırları ile ilgili sorular: Bilginin olanak ve sınırları var mıdır? İnsan her şeyi bilebilir mi? türünden sorulardır.Bu sorulara verilen cevaplara göre farklı yaklaşımlar söz konusudur. Bunlardan biri, bilen öznenin bilme faaliyetinde kendi zihninin dışına çıkamayacağını, insanın yalnızca kendi zihninin içindekileri bilebileceğini savunan görüştür. Diğeri ise, insan zihninin kendisinden bağımsız gerçekliği bilebileceğini savunur.

Bilginin kaynağı ile ilgili sorular: Bilginin kaynağı nedir? Bilgi hangi yolla elde edilebilir? türünden sorulardır. Bu sorulara verilen cevaplara göre farklı yaklaşımlar söz konusudur.

• Bilginin akılla elde edildiğini savunan Rasyonalist yaklaşım.
• Bilginin deney yoluyla elde edildiğini savunan Empirist yaklaşım.
• Sezgi yoluyla bilgi elde edildiğini savunan Entüisyonist yaklaşım.
• Doğru bilginin olgulara dayalı olduğunu savunan Pozitivist yaklaşım
• Fenomeni dile getiren bilginin doğru bilgi olduğunu iddia eden Fenomenolojik yaklaşım.

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç