Üniversite nedir?

Çeşitli dallarda yüksek bilimlerin okutulduğu öğretim kurumlandır. 1933'e kadar bizde bu deyim yerine «Darülfünun» deyimi kullanılırdı.

Türkiye'de Batı örneğine yakın ilk öğretim kurumlan, II. Sultan Mahmut zamanında Tıbbiye, Harbiye ve Bahriye okulları olarak açılmıştır. Bu bakımdan Tıbbiyenin kuruluşu olan 14 mart 1827 tarihi, Türkiye'de modern üniversite anlayışının başlangıcı kabul edilir.

Sultan Abdülmecit'in başlattığı Ayasofya civarındaki Darülfünun binası, Sultan Abdülaziz devrinde tamamlanmış, 13 ocak 1863'te açılmış, fakat öğretim üyesi ve kitap yokluğundan fonksiyonunu yapamamış, iki yıl sonra Çemberlitaş'ta bir binaya taşınmış ve bir yangınla tamamen ortadan kalkmıştır.

20 şubat 1870'de yeniden açılan Darülfünun, bu sefer de öğretim üyelerinden Cemalettin Efendi'nin din ve felsefe arasında yaptığı benzetme yüzünden hükümet tarafından kapatılmıştır. Bundan dolayı bizde gerçek anlamda yüksek öğretim, 1 aralık 1877'de Mülkiye Mektebi (Siyasal Bilgiler Fakültesi) nin açılmasıyla başlamıştır denebilir. 1900 yılında Darülfünun'un İlahiyat, Edebiyat, Riyaziyat (Matematik), Tabakat (Jeoloji) şubeleri açılmıştır.

1910'da Maarif Nazırı Emrullah Efendi, ilk ıslahat hareketlerine girişmiştir. Birinci Dünya Savaşı sırasında öğretim kadroları Almanya ve Avusturya’dan getirilen öğretim üyeleri İle takviye edilmiş, ayrıca kızlar kısmı da açılmıştır. Mütareke yıllarında öğrencilerin Milli Kurtuluş Savaşı'm desteklemeleri yüzünden, hükümet, Darülfünun'u aylarca kapalı tutmuştur.

Bu devrede kız kısmı ile birleştirilmiş olan «İstanbul Darülfünunu», bugünkü Fen ve Edebiyat Fakülteleri binalarının yerindeki Zeynep Kamil konağındaydı. Öğretim üyeleri «muallim» ve «müderris» olmak üzere sınıflandırılmıştı. Kurum 1919'da İlmi, 1922'de de İdari muhtariyete kavuşmuştu. Cumhuriyet'in ilanından sonra, Darülfünun 1933 yılında kaldırılmış, 2252 sayılı kanunla Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı, muhtarlığı ve tüzelkişiliği olmayan «İstanbul Üniversitesi» kurulmuştur.

Öte yanda Ankara'da 1927'den itibaren Hukuk, Dil ve Tarih - Coğrafya, Fen ve Tıp Fakülteleri açılmıştır. İstanbul'da da Yüksek Mühendis Okulu, İstanbul Teknik Üniversitesi adıyla teşkilatlandırmıştır. Üniversitelerimizde en köklü reform, 1945 yılında T.B.MM.'ne sunulan Üniversiteler Kanunu tasarısı ile gerçekleştirilmiş, kanunlaşan tasarı ile Türk üniversiteleri ilk defa ayrı hükümler altında yeniden teşkilatlanma, bilim ve yönetimde muhtariyete kavuşmuşlardır. 1960'ta da 115 sayılı kanunla üniversite statüsüne yeni bir şekil verilmiştir.

Üniversiteler Kanunu, Türk üniversitelerinin öğretim, eğitim ve yönetim personelinin uyacaklar» temel hükümleri içine alır. Kanuna göre özerkliği ve tüzelkişiliği olan üniversite, yüksek bilim, araştırma ve öğretim amacını güder, üniversiteler ve üniversitelere bağlı olmayan fakülteler, özel kanunlarla açılır. Mevcut üniversiteler içinde yeni fakülteler açmak, fakülteleri birleştirmek veya kaldırmak, Senato'nun teklifi ve Milli Eğitim Bakanının onayı ile gerçekleşir.

Üniversiteler kendilerine bağlı yeni enstitü, bilim, araştırma, öğretim ve yayım kurumlan açmaya yetkilidirler. Enstitülere Senato kararı ile tüzelkişilik verilebilir. Son zamanlarda gerçekleştirilen yeniliklere rağmen, bugün Türk üniversiteleri için yine bir reform zorunluluğu olduğu ve günün şartlarına uygun bir yeni kanun ihtiyacı hissedildiği, kendisini belli etmiştir. Bugün üniversitelerimizin başlıca üç yönetim organ» vardır:

Senato: Rektörün başkanlığında, önceki rektör ve fakülteler dekanları ile her fakültenin iki yıl için seçeceği ikişer profesörden kuruludur, üniversitenin bütününü ilgilendiren kanun tasarılarını, yönetmelikleri hazırlar; profesörler kurullarının bütçe, seçim, kürsü ve enstitülerin kurulması, kaldırılması veya birleştirilmesi hakkında karar verir, işleme koyar.

Üniversite Yönetim Kurulu: Rektörün başkanlığında, önceki rektör, dekanlar ve üniversite genel sekreterinden kuruludur. Kanun ve tüzük hükümlerinin, Senato kararlarının uygulanmasını sağlayacak kararları alır.

Rektör: Bütün fakülteler profesörler kurullarının bir arada yapacakları toplantıda, profesörler arasından seçilir. İki yıl hizmet eder. Her dönemde bir başka fakülteden rektör seçilir. Üniversitenin tüzelkişiliğinin temsilcisi, rektördür. Genel sekreter, rektörün emrinde çalışır. Üniversite yönetim işlerinin başıdır. Milli Eğitim Bakanı tarafından tayin edilir. Rektörlükteki memur ve diğer hizmetlileri ise, genel sekreterin teklifi üzerine rektör tayin eder. Katma bütçelerle yönetilen üniversiteler, bağış ve vasiyet kabul edebilirler. Fakat kendilerini borçlandırma yetkileri yoktur.

Başlıca gelir kaynakları

a) Genel bütçeden verilen ödenek;
b) Özel idare ve belediyelerin yardımları;
c) Harçlar;
d) Yayın satış giderleri;
e) Taşınır ve taşınmaz malların gelirleri;
f) Araştırmalar için alınan paralar;
g) Enstitü, laboratuvar, klinik ve poliklinik gelirleri;
h) Döner sermaye karları;
i) bağışlar ve vasiyetler.

Üniversitelerde öğretim paralıdır. Harç ve ücretlerin çeşitleri Senatolarca kararlaştırılır. Bütçe ve para işleri, her üniversitedeki saymanlık müdürlüğü tarafından yürütülür. Müdür ve memurları, Maliye Bakanlığı tarafından tayin edilir. Her üniversitenin rektör ve dekanları ile her üniversite senatosunun kendi üyeleri arasından iki yıl için seçeceği birer temsilciden meydana gelen Üniversitelerarası Kurul, yılda en az bir defa, kasım ayının ikinci yarısında Ankara'da toplanarak ahenkli bir çalışma düzeni yürütmeye çalışır.

Üniversite öğretim üyeleri, profesörler ve doçentlerdir. Doçentlik unvanı, sınavla kazanılır. Görevleri, üniversite Öğretim kurullarında, enstitü ve laboratuvarlarda, işyerlerinde bilimsel araştırmalar yapmak, kürsü profesörünün göstereceği dersi okutmak, pratik çalışmaları uygulamak, seminerleri yönetmektir. Üniversite profesörleri, doçentler arasından seçilir. Görevleri, ders okutmak, pratik çalışmaları yönetmek, laboratuvar ve seminerleri idare etmek, bilimsel araştırma ve yayınlar yapmaktır.

Öte yandan Fakülte Profesörler Kurulunun teklifi, Senato’nun kararı ve Milli Eğitim Bakanı'nın onayı ile üniversitelere yabancı profesörler de tayin edilebilir. Üniversitelerde ayrıca öğretim görevlileri, okutmanlar, uzmanlar, tercümeciler ve asistanlar da Öğretim alanında görev alırlar. Asistanlık müessesesi, üniversite öğretim üyeliğinin temel basamağıdır.

Türk üniversiteleri arasında en eski geçmişe sahip olan, İstanbul Üniversitesi'dir. Fatih'in 1453'te İstanbul'u fethinden sonra kurulmasına öncülük ettiği Fatih Külliyesİ, uzun yıllar dünya kültürüne öncülük etmiştir. Bugün üniversitenin Tıp, Hukuk, Edebiyat, Fen, İktisat ve Orman Fakülteleri vardır. Ayrıca Tıp Fakültesi'ne bağlı Dişçilik ve Eczacılık Okulları ile İktisat Fakültesi'ne bağlı Gazetecilik ve İşletme İktisadı Enstitüleri faaliyettedir. Edebiyat Fakültesi'ne bağlı Yabancı Dil Okulu da yardımcı eğitim yapar.

İstanbul Teknik Üniversitesi 1928 yılında «Yüksek Mühendis Mektebi» olarak kurulmuştur. Çeşitli devrelerden geçtikten sonra İnşaat, Mimarlık, Makine, Elektrik, Maden, Kimya, Meteoroloji Fakültelerinden ibaret bir özerk üniversite haline gelmiştir. Bütün fakültelerinde öğrenim süresi 10 sömestrdir. Ayrıca bu üniversiteye bağlı bir de Teknik Okul vardır. Bunun da öğrenim süresi 8 sömestrdir. '

Ankara üniversitesi 10 fakülteden kuruludur. Bunlar, Hukuk, Dil ve Tarih - Coğrafya, Fen, Tıp, Ziraat, Veteriner, İlahiyat, Siyasal Bilgiler, Eczacılık ve Hacettepe Tıp Fakülteleridir. Ege Üniversitesi 1955 yılında kurulmuştur. Tıp, Ziraat ve Fen Fakülteleri ile Tıp Fakültesine bağlı Yüksek Hemşire ve Sağlık Teknisyeni Okulu ve Laborant Okulu'ndan ibarettir. Erzurum Atatürk Üniversitesi 1957 yılında kurulmuştur. Edebiyat, Fen ve Ziraat Fakülteleri faaliyettedir. Öğretim süreleri 4'er yıldır.

Memleketin teknik elemana olan ihtiyacını karşılamak amacıyla açılan Karadeniz Teknik Üniversitesi İse 1963 yılında Trabzon'da faaliyete geçmiştir. Ayrıca Ankara'da uluslararası bazı teşekküllerin de yardımı ile kurulan bir Orta Doğu Teknik üniversitesi vardır. Fen, Edebiyat, Siyasi İlimler, Kimya ve Mühendislik Fakülteleri olan bu üniversitede, öğrenim genellikle İngilizce yapılır. Fakültelerin öğrenim süreleri 8-10-12 sömestr arasında değişmektedir. Bu üniversitelerden başka yurdumuzda çeşitli özel yüksek okullar da açılmıştır.

Sözlükte "üniversite" ne demek?

1. Bilimsel özerkliğe ve kamu tüzelkişiliğine sahip, yüksek düzeyde eğitim, öğretim, bilimsel araştırma ve yayın yapan fakülte, enstitü, yüksekokul ve benzeri kuruluş ve birimlerden oluşan öğretim kurumu.

Cümle içinde kullanımı

Avrupa'nın meşhur üniversitelerini sayar mısınız? - F. R. Atay

Üniversite kelimesinin ingilizcesi

[université (f) ] n. university, academe
adj. university
n. college, university, varsity
Köken: Fransızca

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç